Java asoslari 1-qism

Endi Java’ning asosiy tiliga kiramiz: variable, type, operator, String, final, casting. Bu qismda Primitive types, variables, constants, operators, String, type casting mavzularini o‘z ichiga oladi.

1.1. Variable nima?

Variable - qiymat saqlaydigan nomlangan joy.

Masalan:

int age = 25;

Bu yerda:

int   → data type
age   → variable nomi
25    → qiymat

Oddiy tilda:

age degan joy ochildi va ichiga 25 saqlandi.

Yana misollar:

String name = "Ali";
double price = 19.99;
boolean active = true;
char grade = 'A';

1.2. Java strongly typed language

Java’da har bir variable’ning type bo‘lishi shart.

Noto‘g‘ri:

age = 25;

To‘g‘ri:

int age = 25;

Java oldindan bilishi kerak:

Bu variable ichida qanday turdagi ma’lumot saqlanadi?

Shuning uchun Java strongly typed language deyiladi.

1.3. Primitive types

Java’da eng asosiy data type’lar primitive types deyiladi.

Ko‘p ishlatiladiganlari:

int
long
double
boolean
char

1.4. int

int - eng ko‘p ishlatiladigan butun son turi.

int age = 25;
int count = 100;
int temperature = -5;

int kasr son saqlamaydi.

Noto‘g‘ri:

int price = 10.5; // xato

To‘g‘ri:

double price = 10.5;

1.5. long

long - juda katta butun sonlar uchun.

long usersCount = 5_000_000_000L;

Oxiridagi L muhim:

long number = 5000000000L;

Agar L yozilmasa, Java uni int deb tushunishga harakat qiladi va xato berishi mumkin.

1.6. double

double - kasr sonlar uchun.

double price = 99.99;
double weight = 72.5;
double rating = 4.8;

Pul bilan ishlaganda double ehtiyot bo‘lib ishlatiladi. Chunki double hisob-kitobda kichik aniqlik xatolari berishi mumkin.

Masalan real backend’da pul uchun ko‘pincha:

BigDecimal

ishlatiladi.

Lekin beginner bosqichida doubleni tushunish yetarli.

1.7. boolean

boolean faqat ikkita qiymat oladi:

true
false

Misol:

boolean isActive = true;
boolean isDeleted = false;
boolean hasPermission = true;

Ko‘pincha shartlarda ishlatiladi:

boolean isAdult = true;

if (isAdult) {
    System.out.println("Kirish mumkin");
}

1.8. char

char - bitta belgi saqlaydi.

char grade = 'A';
char symbol = '$';
char number = '7';

Muhim farq:

char letter = 'A';      // bitta tirnoq
String name = "Ali";    // qo‘shtirnoq

Noto‘g‘ri:

char letter = "A"; // xato

To‘g‘ri:

char letter = 'A';

1.9. String

String - matn saqlaydi.

String name = "Ali";
String message = "Salom Java";
String phone = "+998901234567";

String primitive type emas. U class hisoblanadi. Lekin juda ko‘p ishlatilgani uchun beginner bosqichida uni asosiy type kabi qabul qilsa bo‘ladi.

1.10. String concatenation

Matnlarni + orqali qo‘shish mumkin:

String firstName = "Ali";
String lastName = "Valiyev";

String fullName = firstName + " " + lastName;

System.out.println(fullName);

Natija:

Ali Valiyev

Son bilan ham qo‘shiladi:

String name = "Ali";
int age = 25;

System.out.println(name + " " + age + " yoshda");

Natija:

Ali 25 yoshda

1.11. String’da + ishlaganda ehtiyot bo‘lish

System.out.println(10 + 20 + " Java");

Natija:

30 Java

Chunki avval 10 + 20 hisoblanadi.

Lekin:

System.out.println("Java " + 10 + 20);

Natija:

Java 1020

Chunki birinchi "Java " String bo‘lgani uchun keyingi sonlar ham matnga qo‘shilib ketadi.

Agar hisoblash kerak bo‘lsa:

System.out.println("Java " + (10 + 20));

Natija:

Java 30

1.12. Variables naming

Variable nomi tushunarli bo‘lishi kerak.

Yomon:

int a = 25;
String s = "Ali";
double x = 99.99;

Yaxshi:

int age = 25;
String userName = "Ali";
double productPrice = 99.99;

Java’da odatda camelCase ishlatiladi:

String firstName;
int orderCount;
boolean isActive;
double totalPrice;

1.13. Constants va final

Agar variable qiymati o‘zgarmasligi kerak bo‘lsa, final ishlatiladi.

final int MAX_USERS = 100;

Endi bu qiymatni o‘zgartirib bo‘lmaydi:

MAX_USERS = 200; // xato

Constants odatda katta harflar bilan yoziladi:

final double PI = 3.14159;
final int MIN_AGE = 18;
final String APP_NAME = "Java App";

Oddiy variable:

int age = 25;
age = 26; // mumkin

final variable:

final int age = 25;
age = 26; // xato

1.14. Operators

Operator - qiymatlar ustida amal bajaradigan belgi.

Arithmetic operators

Misol:

int a = 10;
int b = 3;

System.out.println(a + b); // 13
System.out.println(a - b); // 7
System.out.println(a * b); // 30
System.out.println(a / b); // 3
System.out.println(a % b); // 1

E’tibor ber:

int result = 10 / 3;
System.out.println(result);

Natija:

3

Chunki int / int natija ham int bo‘ladi. Kasr qismi tashlab yuboriladi.

Agar kasr kerak bo‘lsa:

double result = 10.0 / 3;
System.out.println(result);

Natija:

3.3333333333333335

1.15. Assignment operators

Qiymat berish operatorlari:

int x = 10;

x += 5;  // x = x + 5
x -= 3;  // x = x - 3
x *= 2;  // x = x * 2
x /= 4;  // x = x / 4
x %= 3;  // x = x % 3

Misol:

int count = 10;
count += 2;

System.out.println(count);

Natija:

12

1.16. Increment va decrement

++ qiymatni 1 taga oshiradi.

int count = 5;
count++;

System.out.println(count);

Natija:

6

-- qiymatni 1 taga kamaytiradi.

int count = 5;
count--;

System.out.println(count);

Natija:

4

1.17. Comparison operators

Taqqoslash operatorlari natijada boolean qaytaradi.

Misol:

int age = 20;

System.out.println(age >= 18); // true
System.out.println(age < 18);  // false
System.out.println(age == 20); // true

Muhim:

=   qiymat berish
==  taqqoslash

Noto‘g‘ri:

if (age = 18) { }

To‘g‘ri:

if (age == 18) { }

1.18. Logical operators

Logical operators bir nechta shartni birlashtiradi.

Misol:

int age = 25;
boolean hasTicket = true;

if (age >= 18 && hasTicket) {
    System.out.println("Kirish mumkin");
}

Bu yerda ikkala shart ham true bo‘lishi kerak:

age >= 18
hasTicket == true

OR misol:

boolean isAdmin = false;
boolean isOwner = true;

if (isAdmin || isOwner) {
    System.out.println("Ruxsat bor");
}

Bu yerda bittasi true bo‘lsa ham yetadi.

NOT misol:

boolean isBlocked = false;

if (!isBlocked) {
    System.out.println("Foydalanuvchi aktiv");
}

!isBlocked degani:

blocked emas

1.19. Type casting

Type casting - bir type’dan boshqa type’ga o‘tkazish.

Java’da ikki xil casting bor:

Widening casting  → kichik type’dan katta type’ga
Narrowing casting → katta type’dan kichik type’ga

Widening casting

Bu xavfsiz casting. Java avtomatik qiladi.

int number = 100;
long bigNumber = number;
double decimal = number;

Bu yerda int → long → double muammosiz o‘tadi.

Kichik idishdagi suvni katta idishga quyish kabi.

Narrowing casting

Bu xavfliroq. Java avtomatik qilmaydi. O‘zing majburan yozishing kerak.

double price = 99.99;
int roundedPrice = (int) price;

System.out.println(roundedPrice);

Natija:

99

Kasr qismi yo‘qoladi.

Yana misol:

long bigNumber = 1000L;
int number = (int) bigNumber;

Bu ishlaydi. Lekin juda katta long qiymatni intga sig‘dirishga harakat qilsak, noto‘g‘ri natija chiqishi mumkin.

1.20. Keng tarqalgan beginner xatolar

Xato 1: int bilan kasr saqlash

Noto‘g‘ri:

int price = 10.5;

To‘g‘ri:

double price = 10.5;

Xato 2: char va Stringni adashtirish

Noto‘g‘ri:

char letter = "A";

To‘g‘ri:

char letter = 'A';

Xato 3: = va ==ni adashtirish

Noto‘g‘ri:

if (age = 18) {
}

To‘g‘ri:

if (age == 18) {
}

Xato 4: Integer division

System.out.println(10 / 3);

Natija:

3

Agar 3.333... kerak bo‘lsa:

System.out.println(10.0 / 3);

1.21. Kichik amaliy misol

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        String userName = "Ali";
        int age = 20;
        double balance = 150.75;
        boolean isActive = true;
        final int MIN_AGE = 18;

        boolean canUseService = age >= MIN_AGE && isActive;

        System.out.println("User: " + userName);
        System.out.println("Age: " + age);
        System.out.println("Balance: " + balance);
        System.out.println("Can use service: " + canUseService);
    }
}

Natija:

User: Ali
Age: 20
Balance: 150.75
Can use service: true

Bu misolda bor:

String
int
double
boolean
final
comparison operator
logical operator
String concatenation

Qisqa xulosa

Bu bo‘limda Java’ning eng asosiy qurilish bloklarini ko‘rdik:

Variable      → qiymat saqlaydi
Type          → qiymat turini bildiradi
Primitive     → int, long, double, boolean, char
String        → matn saqlaydi
final         → o‘zgarmas qiymat
Operator      → amal bajaradi
Casting       → type o‘zgartirish

Eng muhim eslab qoladigan joy:

Java’da har bir qiymatning type’i bor.
Type noto‘g‘ri tanlansa, kod compile bo‘lmaydi yoki noto‘g‘ri natija beradi.